Nhà nước đã nhiều lần nhấn mạnh trong chiến lược giáo dục và chủ trương đào tạo nhân lực cho quốc gia rằng, việc hỗ trợ HS trong quá trình hướng nghiệp không chỉ là trách nhiệm của nhà trường và ngành giáo dục. Đây còn là sứ mệnh chung của toàn xã hội – của mọi ban ngành và các đoàn thể, của mọi gia đình và hội phụ huynh… Bởi lẽ đơn giản, bất cứ tổ chức và cơ cấu nào trong xã hội cũng phải cân nhắc đến con người trong đó, mà con người là sản phẩm tổng hòa của toàn xã hội chứ không chỉ là sàn phẩm đơn nhất của mỗi gia đình.

    Tuy là sứ mệnh chung, nhưng tính chất trực tiếp và binh diện tác động thì mỗi tổ chức xã hội có một mức độ ảnh hưởng khác nhau, với những chức năng khác nhau. Ở đây, xin đề cập đến một tổ chức (ngoài ngành giáo dục) có nhiều lợi thế hỗ trợ mạnh nhất đối với việc hướng nghiệp của HS. Đó là các Công Ty Tài năng, các Trung tâm Tư vấn Hướng nghiệp hoặc Tư vấn Tâm lý  Giáo dục… liên quan đến ước mơ vào đời và lập nghiệp của các bạn trẻ.

   Tư vấn tâm lý nói chung và tư vấn hướng nghiệp nói riêng luôn luôn là những lĩnh vực chiếm nhiều mối quan tâm của giới trẻ, nhất là ở độ tuổi mới lớn. Do đặc điểm lứa tuổi và do nhu cầu tiếp xúc đang mở rộng, hầu hết bạn trẻ đều có tâm lý trông cậy vào những thông tin từ bên ngoài hơn sự khuyên bảo từ phía cha mẹ và thầy cô. Đó là lý do chính để HS và giới trẻ nói chung hướng tới sự tư vấn của các trung tâm tư vấn tâm lý và các cơ quan truyền thông (nhất là báo chí và truyền hình).

     Do đòi hỏi cấp thiết, nhu cầu có thật và mang tính chất đại trà, nên lượng người đến tư vấn và số bạn trẻ tiếp cận với truyền thông ngày càng đông. Số này càng tăng cao vào những dịp chuẩn bị ôn thi, nhất là trước khi làm hồ sơ thi tuyển. Tình hình đó thể hiện tâm lý “chạy nước rút” và lo đối phó thụ động trước mùa thi cử, thay vì bình tâm chủ động từ trước để sáng suốt cân nhắc việc lựa chọn ngành nghề - một yêu cầu cơ bản của hướng nghiệp.

     Sau thi cử và trúng tuyển (hoặc chưa trúng tuyển), tình hình tư vấn lại xẹp xuống, đại bộ phận HS lại lao vào những chuyện khác mà không quan tâm đến việc điều chỉnh hoặc xem xét cân nhắc những yêu cầu thiết yếu để tiếp tục hướng nghiệp dài lâu. Không riêng HS mà cả nhiều phụ huynh và người lớn đều ngộ nhận rằng, thi cử xong là “hết món nợ” hướng nghiệp, là đã “vượt vũ môn” để vào đời!

     Sơ bộ điểm qua một thực trạng như thế để thấy hầu hết HS hiện nay tuy có quan tâm đến vấn đề hướng nghiệp, nhưng ở những mức độ nhận thức khác nhau. Có ít người rất chú trọng tìm hiểu các yêu cầu hướng nghệp lâu dài, nhưng số đông thì hời hợt, mơ hồ và ngộ nhận, buông trôi hoặc mất phương hướng, đến khi “vỡ ra” thì đã muộn màng!

     Vì vậy, những Trung tâm Tư vấn Hướng nghiệp có uy tín đang thực sự quan tâm đến tâm trạng bức xúc rất phổ biến của giới trẻ về nhu cầu và giải pháp hướng nghiệp. Xuất phát từ tâm trạng đó, họ thường lắng nghe để thấu hiểu, khơi gợi để giải đáp bốn vấn đề cốt yếu sau đây trong bầu tâm sự về hướng nghiệp của bạn trẻ:

   1. Hướng nghiệp có phải chỉ là “vượt vũ môn” qua kỳ thi xét tuyển hay chọn được ngành nghề?

    -  Không, hoàn toàn không. Hướng nghiệp là một quá trình lâu dài và liên tục, mà chuyện đó (vượt vũ môn) chỉ là một mắt xích rất ngắn, trong giai đoạn mở đầu. Mỗi người có một khởi thủy hướng nghiệp sớm hay muộn khác nhau, nhưng định hướng chung của nhà trường phổ thông là giúp HS sớm có một ý niệm về hướng nghiệp, thông qua các bài học chính khóa và ngoại khóa. Tinh thần hướng nghiệp được bén rễ dần từ khi biết nhận thức và đang học chữ (trau dồi học vấn), đến lúc chọn nghề và học nghề, rồi vào đời lập nghiệp, hành nghề. Trên con đường đó, nếu không có gì trắc trở thì vẫn theo đuổi nghề ấy cho đến khi ngừng thở. Còn nếu chọn lầm nghề thì phải trả giá cho nhiều vấn nạn kéo theo, có khi suốt cả đời !

     Như vậy, hành trình hướng nghiệp là một cuộc viễn chinh đến cuối đời và qua nhiều công đoạn. Trong đó, giai đoạn vượt vũ môn để thi tuyển (hay chọn được nghề) chỉ là một cung đường rất ngắn của hướng nghiệp mà thôi. Ngay từ khởi thủy (lúc đang học phổ thông), HS cũng được giáo dục và giáo dưỡng theo tinh thần hướng nghiệp (hướng tới việc tự lập với một nghề), dù bản thân HS đó chưa hề xác định chọn một nghề cụ thể.

   2. Có hay không, những chỗ “thắt cổ chai” trên con đường phát triển cá nhân và hướng nghiệp vào đời ?

   -  Có, mà cũng không. Có chỗ “thắt cổ chai” trong việc thi tuyển (hoặc xét tuyển) theo chế độ thi cử (hoặc tuyển dụng) của nhà nước hoặc của một tổ chức nào đó, vì có đông người dự thi hay dự tuyển mà chỉ tiêu chọn thì ít. Nhưng, gọi là “thắt cổ chai” trên con đường phát triển cá nhân và hướng nghiệp vào đời đối với mỗi HS thì… không. Vì ngày nay, nhà nước và xã hội có nhiều cơ chế thoáng mở và tạo những cơ hội học tập (nhất là học nghề) cho HS, vẫn luôn sẵn sàng đón nhận những ai muốn hướng nghiệp để vào đời.

    Miễn rằng bạn tự tích cực chuẩn bị trước về hành trang cho hướng nghiệp thì không lúc này sẽ có lúc khác, không nơi này sẽ có nơi khác tiếp sức cho bạn học thành nghề và kiếm được việc. Nghề đó (hay việc đó) có thể rất khiêm tốn lúc đầu, nhưng không sao ! Chí khí của bạn, tiềm lực của bạn (trong giá trị bản thân) sẽ thúc đẩy sự phát triển cá nhân ngày càng cao hơn, hoàn thiện hơn. Không thiếu những gương sáng quanh bạn, họ vươn lên những tầng cao từ những bậc thang cực thấp trong hướng nghiệp và vào đời.

    3. Ngày càng phong phú những thông tin tư vấn hướng nghiệp xuất phát từ nhiều nguồn. Trong đó có không ít thông tin “chọi nhau”. Vậy, nên nghe ai, tin ai ?

    - Nghe từ nhiều nguồn, nhưng cuối cùng, chỉ nghe và tin ở một nguồn duy nhất. Nguồn đó là từ tiếng lòng của bạn, từ sự minh triết mà chính bạn có được sau khi bạn đã tham khảo, phân tích và sàng lọc hết, từ mọi thông tin đa chiều. Trước mọi thông tin, bạn trân trọng lắng nghe, cầu thị (từ lời tỉ tê của bạn bè, lời nhắn nhủ của mẹ cha… đến những thông tin của nhà tư vấn hay trên báo đài, trường học và Internet, bạn phải sử dụng tối đa công năng của “bộ lọc” thông tin trong trí não của bạn. Nghĩa là. phải sàng lọc qua trí tuệ là chính, đừng quá tin vào bộ lọc của trái tim mà dễ bị chủ quan, cảm tính, thiển cận và nhiều sai lạc. Đó là điều then chốt trước khi bạn tự trả lời câu hỏi “Nên nghe ai, tin ai ?”.

    Trong tiến trình hướng nghiệp, điều cốt lõi sau đây phải được bạn tự khẳng định : Bạn luôn luôn là một chủ thể, và phải là một chủ thể khách quan khi nhận thức, tỉnh táo khi tự quyết.

    4. Đang học chữ, chưa học nghề, chưa va vấp trong cuộc sống và làm việc, vậy làm sao có được vốn sống, vốn kinh nghiệm nghề nghiệp hay kinh nghiệm thực tế cho hành trang vào đời ? Khó quá !

   - Cũng khó, mà cũng không khó. Với các bạn thiếu sự chủ động, đây là bài toán rất khó. Nhưng, với ai có ý thức chủ động để tìm tòi ngay khi đang ngồi trên ghế nhà truòng, thì bài toán đó đã có lời giải và cách giải không đến nỗi khó. Chỉ cần bạn chú tâm và chịu dành thời gian cho việc đọc báo mỗi ngày hoặc gần gũi những người trong nghề thì sớm muộn sẽ thu thập được kinh nghiệm của những người đã từng trải. Bạn cứ nghiệm vì sao có người giỏi giang, lại có người non yếu trong nghề ? Điều này, như lời của nhiều bạn HSSV đang học mà có được việc làm đi kèm đã nói rằng, cứ đọc trong sách báo (nhất là nhật báo) thì hiểu được rất nhiều thứ, từ đó tìm cách vận dụng cho phù hợp. Chưa có dịp vận dụng thì cứ ghi nhận để chờ cơ hội vận dụng.

    Báo chí ngày nay nói rất nhiều đến hướng nghiệp, việc làm và những tấm gương vừa học vừa làm của những HSSV tích cực. Đó là những HSSV tốt nghiệp ra trường mà dễ xin được việc làm nhất, vì họ đã khá quen việc và có tiềm năng làm việc rồi. Như vậy, kinh nghiệm của người khác đã có sẵn quanh ta, miễn ta có chủ động tìm tòi, tham khảo và nhạy bén hấp thụ hay không mà thôi. Vốn sống có được ít nhất phải bằng cách học hỏi từ thực tế, có đối chiếu với sách vở, phản biện từ sách vở…

20/01/2009

Quang Dương

Nhà tư vấn Hướng nghiệp

http://tuvanhuongnghiep.vn